वर्ध्याच्या जुन्या ग्रामीण अभ्यास संस्थेच्या डार्क रूममध्ये शेवटची फिल्म धुतताना तिसऱ्या वर्षाच्या ईशाने पुण्याहून आलेल्या संशोधकाला तो रक्त दिला जो कोणत्याही अॅटेंडन्स शीटवर कधी चढत नाही

वर्ध्याच्या जुन्या ग्रामीण अभ्यास संस्थेच्या छायाचित्रण विभागाची डार्क रूम रात्री आठ वाजल्यानंतर जणू श्वास रोखून बसते. बाहेर अंगणात नीमच्या पानांवर उन्हाळ्याची धूळ चिकटून राहिलेली असते. आत लाल दिव्याचा रंग भिंतींवर ओला डाग बनतो. तिसऱ्या वर्षाची विद्यार्थिनी ईशा देशमुख त्या लाल प्रकाशात ट्रेमध्ये फिल्म फिरवत होती. हातांवर डेव्हलपरची थोडीशी गंध येणारी ओल होती. तिने निळ्या रंगाची साधी कुर्ता आणि काळ्या जिन्स घातले होते. केस मागे बांधले होते पण काही तुकडे गालांवर चिकटले होते.

आज विभागाचा शेवटचा प्रॅक्टिकल होता. जुन्या कॅमऱ्यांची फिल्म डेव्हलप करायची होती. बाकीचे विद्यार्थी सहा वाजता निघून गेले होते. ईशाने स्वतःहून राहिले कारण तिच्या प्रोजेक्टची तीन निगेटिव्ह अजून धुतली नव्हत्या. दरवाजाच्या बाहेर कॉरिडॉरच्या फरशीवर पावलांचा आवाज आला. तो आवाज ओळखीचा होता. अतिथी संशोधक अजय पाटील. तो पुण्याहून दोन आठवडे येऊन होता. गावातील हातमागाच्या जुन्या छायाचित्रांचे संग्रह डिजिटल करण्यासाठी.

अजयने दार हलके हाताने ठोठावले. ईशाने हात ट्रेमधून काढले आणि दार उघडले. लाल प्रकाशात त्याचे चेहरे दोन्ही बाजूंनी गडद झाले. त्याने चश्मा नाकावर सरकवला. त्याला तेवीस नव्हते तर सत्तावीस वर्षे होती पण आवाज शांत आणि जड होता.

तुम्ही एकट्या आहात का असे त्याने विचारले. ईशाने हो म्हटले. निगेटिव्ह धुवायची आहेत. त्याने आत यायची परवानगी विचारली. ईशाने थोडीशी शंका घेतली पण नकार दिला नाही. डार्क रूम लहान होती. दोन ट्रे एक कोरडा बेंच एक जुन्या लाकडाची खुर्ची आणि भिंतीला टांगलेले काळे पडदे. दरवाजा बंद झाला तेव्हा बाहेरचा कोरा प्रकाश गायब झाला.

अजयने हात धुतले आणि तिच्या बाजूला उभा राहिला. फिल्म फिरवताना ईशाचे हात थरथरले. त्याने विचारले की प्रोजेक्ट कसा चालला आहे. तिने सांगितले की वर्ध्याच्या जुन्या चाळींमधील स्त्रियांच्या हातांची छायाचित्रे काढली आहेत. सूत काततानाच्या बोटांच्या रेषा. त्याने म्हटले की त्या बोटांमध्ये इतिहास असतो. ईशा हसली पण ती हसू लपवू शकली नाही.

लाल प्रकाशात त्यांचे हात एकमेकांजवळ आले. ट्रेमधील पाणी थंड होते. अजयच्या मनगटावर एक जुन्या जखमेचा पांढरा ठिपका होता. ईशाने तो पाहिला. त्याने सांगितले की लहानपणी सायकल पडली होती. ती साधी गोष्ट होती पण खोलीत ती गोष्ट मोठी वाटली. ईशाच्या गळ्यात घाम होता. कुर्त्याची बटणे ओली झाली होती.

तिने निगेटिव्ह क्लिपवर टांगली. प्रकाश बदलला नाही पण खोलीची हवा बदलली. अजयने विचारले की तिला भीती वाटते का. ईशाने नाही म्हटले. भीती नव्हती. काहीतरी दुसरे होते. त्याने तिचा हात हळू धरला. डेव्हलपरची ओल दोघांच्या बोटांमध्ये मिसळली. ईशाने हात मागे घेतला नाही.

तो जवळ आला. श्वास तिच्या कानाजवळ आला. त्याने विचारले की थांबायचे का. ईशाने डोळे मिटले आणि म्हटले की थांबू नकोस. तो शब्द तिच्या तोंडातून पहिल्यांदा निघाला तेव्हा तिच्या पोटात काहीतरी फिरले. अजयने तिचे ओठ स्पर्श केले. चवीला क्षार आणि साबण होते. चुंबन लांब होते. ईशाची पठ भिंतीला लागली. काळा पडदा खांद्यावर सरकला.

त्याने कुर्त्याची बटणे उघडली. बटणे जुनी होती. एक बटण हातातून निसटले आणि फरशीवर पडले. आवाज छोटा होता पण डार्क रूममध्ये तो मोठा वाटला. ईशाच्या छातीवर लाल प्रकाश पडला. त्याने हात तिच्या कमरेवर ठेवला. तिची त्वचा गरम होती. जिन्सची बटणे त्याने हळू काढली. ईशाने त्याचे शर्टचे बटण उघडले. त्याच्या छातीवर थोडे केस होते. तिने तोंड तिथे ठेवले. चवीला घाम होता.

अजयने तिला बेंचवर बसवले. लाकडाला थंडपणा होता. त्याने तिच्या मांड्या उघडल्या. ईशाने हात त्याच्या केसांत घातले. त्याने तोंड तिच्या मधोमध ठेवले. जीभ गरम होती. ईशाचा श्वास तुटला. तिने ओठ दाबले पण आवाज बाहेर आला. लाल दिवा ट्रेमधील पाण्यात थरथरत होता. त्याने हळू हळू चाटले. बोट आत गेले. ईशाची पठ ताठ झाली. तिला पहिल्यांदा एवढे जवळ कोणी गेले नव्हते. कॉलेजमध्ये चुंबन होते पण हे नव्हते.

तिने त्याचे नाव कुजबुजले. अजय. तो शब्द डार्क रूमच्या भिंतींना लागून परत आला. त्याने उठून पॅन्ट खाली केली. ईशाने पाहिले. आकाराने तो मोठा वाटला. तिला भीती आणि इच्छा एकत्र वाटली. त्याने विचारले पुन्हा. ईशाने डोके हलवले. हो. त्याने सांगितले की खिशात काही नाही. ईशाने सांगितले की गोळी घेते. तो शब्द लाजिरवाणा होता पण तो आवश्यक होता.

तो आत शिरला तेव्हा ईशाने दात दाबले. वेदना होती. नंतर ओल आणि दाब. त्याने थांबला. तिने कमरेला धरले. आत ये. त्याने हळू हालचाल केली. बेंचची पायाची खडखड ऐकू येऊ लागली. ईशाचे पाय त्याच्या कमरेभोवती गेले. कुर्ता कमरेपर्यंतच होती. स्तनाग्र लाल प्रकाशात टणक दिसत होते. त्याने तोंड तिथे दिले. दातांनी हळू चावा घेतला. ईशाचा आवाज मोठा झाला.

बाहेर कॉरिडॉरमध्ये पंख्याचा आवाज होता. कोणी येईल का याची भीती दोघांना होती. त्या भीतीने स्पर्श अधिक तीव्र झाला. अजयने वेग वाढवला. ईशाची पठ बेंचवर घासली. लाकडवर घामाने ठसे पडले. तिने नखे त्याच्या पाठीवर मारली. त्याने कानात जड शब्द म्हटले. मराठीत ते शब्द गरम होते. ईशाने ते ऐकले आणि आणखी ओली झाली.

पहिली लाट आली तेव्हा तिने तोंड त्याच्या खांद्यावर दाबले. शरीर कंप पावले. ट्रेमधील पाणी हलले नाही पण तिच्या आत सर्व काही हलले. अजय थांबला नाही. त्याने तिला उलटे केले. ईशाची छाती बेंचला लागली. त्याने मागून धरले. हात केसांत गेले. थोडे ओढले. ईशाने किंकाळी दाबली. वेदना मजा झाली. तो खोल गेला. प्रत्येक धक्क्याने बेंच सरकला.

तिने भिंतीकडे पाहिले. लाल प्रकाश आणि काळे पडदे. स्वतःची सावली मोठी दिसत होती. अजयच्या श्वासाचा आवाज कानात होता. त्याने कमरेला जोरात धरले. बोटांचे ठसे उद्या राहतील असे वाटले. ईशाने हात मागे नेऊन त्याचा हात धरला. सोडू नकोस. त्याने सोडले नाही.

तो आतच आला. गरम आणि जास्त. ईशाच्या मांड्या थरथरल्या. दोघे थोडा वेळ तसेच राहिले. श्वास एकमेकांत मिसळला. नंतर तो बाहेर निघाला. ओल मांडीवरून खाली गेली. ईशाने हात तिथे नेला. बोटांना चिकट वाटले. तिला लाज वाटली आणि अभिमानही.

त्यांनी कपडे नीट केले. पडलेले बटण ईशाने शोधले. अजयने ते हातात दिले. हात थरथरत होता. तिने कुर्ता बंद केली. आरसा नव्हता. लाल प्रकाशात चेहरा दिसत नव्हता पण ओठ सुजले होते हे तिला कळत होते.

निगेटिव्ह अजून ओले होते. ईशाने पुन्हा ट्रेकडे पाहिले. अजयने सांगितले की तो उद्या पुण्याला निघतो. प्रोजेक्ट संपला. ईशाच्या पोटात रिकामेपण आले. त्याने विचारले की तिला पश्चात्ताप आहे का. तिने नाही म्हटले. पश्चात्ताप नव्हता. फक्त एक रात्र जी कोणत्याही अॅटेंडन्स शीटवर चढणार नाही.

त्याने तिचा हात पुन्हा धरला. चुंबन छोटे होते. नंतर दरवाजा उघडला. बाहेरचा कॉरिडॉर पांढरा होता. डोळ्यांना त्रास झाला. अजय निघाला. पावलांचा आवाज दूर गेला. ईशा डार्क रूममध्ये राहिली. लाल दिवा अजून जळत होता. तिने निगेटिव्ह धुतली. बोटांना अजून त्याच्या त्वचेचा स्मरण होता.

ती बाहेर आली तेव्हा अंगणात नीमची पाने हलली नव्हती. रात्रीचे नव वाजले होते. वॉचमन दूरच्या गेटजवळ बसला होता. त्याने विचारले नाही. ईशा सायकल घेऊन निघाली. रस्त्यावर दिवे कमी होते. शरीरात अजून कंप होता. जिन्स ओली होती आतमध्ये. तिला हसू आले. एकटेपणात ते हसू मोठे वाटले.

होस्टेलमध्ये रूममेट झोपली होती. ईशाने बाथरूममध्ये हात धुतले. आरशात ओठ लाल होते. गळ्यावर छोटे ठसे होते. तिने कुर्ता बदलली. बिछान्यावर पडली. छत पाहत राहिली. डार्क रूमची आठवण परत आली. बेंचची खडखड. लाल प्रकाश. अजयचे श्वास.

दुसऱ्या दिवशी विभागामध्ये अजय नव्हता. त्याचा टेबल रिकामे होते. ईशाने प्रोजेक्ट जमा केला. प्राध्यापकांनी छायाचित्रांची तारीफ केली. हातांच्या रेषा छान पकडल्या आहेत असे म्हटले. ईशाने धन्यवाद म्हटले. तिला वाटले की त्या रेषांमध्ये काल रात्रीच्या बोटांच्या रेषाही आहेत पण ते कोणी वाचणार नाही.

संध्याकाळी तिला एक छोटी चिट्ठी मिळाली. फोटो लॅबच्या दाराखाली ठेवलेली. अजयचे अक्षर. त्यात फक्त एक वाक्य होते. लाल दिवा विसरता येणार नाही. ईशाने चिट्ठी खिशात ठेवली. ती रात्र कोणत्याही रजिस्टरवर नव्हती. फक्त तिच्या शरीराच्या आठवणीत होती.

आठवडाभर ईशा वर्गात शांत राहिली. मैत्रिणींनी विचारले की काही झाले का. तिने नाही म्हटले. काही सांगता येत नव्हते. रात्री झोपताना शरीर पुन्हा तेच मागत असे. हात आपोआप मांड्यांमध्ये जात. ती स्वतःला स्पर्श करत असे आणि लाल दिवा डोळ्यांसमोर येत असे. लाट येईपर्यंत ती उशीत तोंड दाबून राहत असे. नंतर श्वास नीट होई. नंतर पुन्हा रिकामेपण.

दोन आठवड्यांनी विभागामध्ये जुन्या निगेटिव्हचे प्रदर्शन भरले. ईशाची छायाचित्रे भिंतीवर होती. एका फ्रेमध्ये स्त्रीचे हात सूत कातताना. प्रेक्षकांनी पाहिले. ईशाने त्या हातांकडे पाहिले आणि आठवले की तिचे हातही त्या रात्री काहीतरी कातत होते जे सूत नव्हते.

अजयकडून पुन्हा संदेश आला नाही. ईशाने अपेक्षा ठेवली नव्हती. ती रात्र पूर्ण होती. अपूर्णही होती. दोन्ही एकत्र राहू शकतात हे तिला क̱ळले. वर्ध्याच्या उन्हा̱ळ्यात नीमची पाने पुन्हा धू̱ खाऊ लागली. डार्क रूममध्ये नवीन विद्यार्थी येऊ लागले. लाल दिवा तसाच राहिला.

एक संध्याकाळ ईशा पुन्हा त्या खोलीत गेली. एकटी. तिने दिवा लावला. बेंचवर हात फिरवला. लाकडाला आता कोरडेपण होते. तिने डो̱े मिटले. श्वास आठवला. मग तिने दिवा बंद केला आणि बाहेर आली. कॉरिडॉर रिकामे होते. पंखा फिरत होता.

तिने स्वतःशी म्हटले की ही गोष्ट कोणाला सांगायची नाही. सांगितली तर ती लहान होईल. न सांगितली तर ती तिच्या आत मोठी राहील. सायकलवर बसताना वाऱ्याने केस उडाले. रस्त्यावर दिवे लागले होते. शरीरात शांतता होती आणि खाली कुठेतरी अजून एक छोटी आग होती.

होस्टेलच्या गेटवर वॉचमन हसला. ईशाने नमस्कार केला. खोलीत रूममेट चहा बनवत होती. ईशाने चहा घेतला. चवीला सामान्य होता. पण तिला वाटले की काही चवी आयुष्यभर सामान्य राहत नाहीत. काही चवी फक्त लाल प्रकाशामध्येच राहतात.

तिने चिट्ठी पुन्हा काढली. अक्षर मोजके होते. तिने ती पुस्तकाच्या पानात ठेवली. प्रोजेक्ट फाईलच्या मागे. जिथे कोणी पाहणार नाही. रात्री झोपताना तिने हात छातीवर ठेवले. हृदय सामान्य होते. पण आठवण सामान्य नव्हती.

वर्धाची रात्र लांब होती. नीमच्या पानांवर वारा होता. संस्थेच्या जुन्या इमारतीच्या भिंती गरम होत्या. डार्क रूम बंद होती. कुलूप लावले होते. पण ईशाच्या आत ती खोली उघडी होती. लाल प्रकाश विझला नव्हता. तो प्रकाश आता तिच्या रक्तात होता.

तिने स्वप्नात बेंचची खडखड ऐकली. उठली. खोली अंधारात होती. रूममेट घोरण चालली होती. ईशाने पाणी प्यायले. ग̱ळ्यात अजून त्या चुंबनाची आठवण होती. तिने हसून म्हटले की पुरे. पण शरीराने पुरे म्हटले नाही.

सका̱ळी वर्ग होते. प्राध्यापक लेक्चर देत होते. ईशा नोट्स लिहीत होती. पेनच्या टोकावर मन फिरत होते. डार्क रूम. ट्रे. ओल. अजय. शब्द कागदावर उतरले नाहीत. फक्त हाताच्या नसा थरथरल्या.

तिने ठरवले की पुढच्या सेमेस्टरला वेगळा विषय घेईल. छायाचित्रण सोडणार नाही पण ती खोली टा̱ेल. टा̱णे म्हणजे विसरणे नव्हते. टा̱णे म्हणजे सांभा̱णे होते.

महिनाभराने पुण्याहून एक ईमेल आला. अधिकृत. संग्रहाचे आभार. ईशाचे नाव सीसीमध्ये होते. अजयचे नाव सेंडरमध्ये नव्हते. दुसऱ्या संशोधकाचे होते. ईशाने ईमेल बंद केला. खिडकीबाहेर नीम दिसत होते. पाने हलली.

तिने स्वतःला सांगितले की गोष्ट संपली. गोष्ट संपत नाही. ती फक्त थंड होते. उन्हा̱ळा संपला की थंडी येते. थंडीतही त्वचा आठवते. ईशाच्या त्वचेने आठवले. रात्री हात पुन्हा गेले. लाट आली. तोंडावर उशी दाबली. आवाज खाली राहिला.

दुसऱ्या दिवशी डार्क रूमची किल्ली दुसऱ्या विद्यार्थ्याला मि̱ाली. ईशाने पाहिले. काही बोलली नाही. किल्लीच्या आवाजात तिला बेंच ऐकू आला. ती फिरून निघाली. ग्रंथालयात बसली. पुस्तके उघडली. शब्द वाचले. अर्थ दुसरा होता.

संध्याकाळी मैत्रिणींसोबत चहा पिण्यासाठी गेली. गप्पा झाल्या. प्रेम आणि परीक्षा आणि घर. ईशा हसली. तिच्या हसण्यात एक खोली होती जी कोणी उघडली नाही. ती तशीच ठेवली.

रात्री होस्टेलच्या छतावर ती एकटी गेली. वर तारे होते. खाली शहर होते. तिने डो̱े मिटले आणि लाल प्रकाश आणला. शरीराने प्रतिसाद दिला. हवा थंड होती. त्वचा गरम होती. तिने स्वतःला स्पर्श केला. पूर्ण. शांत. नंतर उठली आणि खाली आली.

बिछान्यावर पडताना तिने मनात म्हटले की ही रात्रही कोणत्याही शीटवर चढणार नाही. फक्त तिच्या आत. जिथे रजिस्टर नसतात. जिथे फक्त ओल आणि श्वास आणि एक जुने बटण फरशीवर पडण्याचा आवाज असतो.

बटण तिने अजून जपून ठेवले होते. खोक्यात. लहानसे नि̱े. ते कुर्त्याचे होते. ते रात्रीचेही होते. ईशाने खोक्यात हात घातला बटण हातात घेतले आणि पुन्हा ठेवले. झोप आली. स्वप्न आले. लाल. गरम. पूर्ण.

सका̱ळच्या प्रार्थनेच्या घंटा वाजल्या. ईशा उठली. चेहरा धुतला. आरशात तीच होती. थोडी वेग̱ी. डो्̱यांत एक खोली होती. ती खोली तिने कोणाला दाखवली नाही. दाखवायचीही नव्हती.

वर्धाची धू̱ पुन्हा पावलांना लागली. सायकलच्या चाकांनी रस्ता कापला. संस्थेचे गेट उघडे होते. ईशा आत गेली. दिवस सामान्य होता. आत मात्र एक रात्र होती जी सामान्य होणार नव्हती.

तिने वर्गात जागा घेतली. खिडकीजवळ. नीम दिसत होता. पाने हलली. ईशाने पेन उचलले. पान कोरे होते. तिने काही लिहिले नाही. फक्त बसून राहिली. शरीरात शांत आग होती. ती आग विझवण्याची गरज तिला वाटली नाही.

शेवटच्या तासाला प्राध्यापकांनी सांगितले की डार्क रूम पुढच्या महिन्यात दुरुस्तीला जाईल. नवीन दिवे येतील. ईशाने कान टवकारले. लाल दिवा जाईल का याची भीती वाटली. नंतर तिला क̱ळले की दिवा गेला तरी प्रकाश तिच्यात राहील.

तास संपला. विद्यार्थी निघाले. ईशा थोडी उशीरा निघाली. कॉरिडॉरमधून गेली. डार्क रूमचे दार बंद होते. तिने हात दारावर ठेवला. लाकूड थंड होते. मग हात काढला आणि निघाली.

संध्याकाळचा प्रकाश लांब होता. सायकलवर वारा होता. होस्टेलजवळ आल्यावर तिला वाटले की जीवन पुढे चालेल. परीक्षा येतील. घरची पत्रे येतील. नवे चेहरे येतील. पण एक चेहरा लाल प्रकाशात कायम राहील. नाव अजय. शरीर आठवण. खोली साक्षी.

तिने रात्री खोक्यातले बटण पुन्हा पाहिले. नंतर झोपली. झोप खोल होती. स्वप्न नव्हते. फक्त एक मंद लाल रंग पापण्यांच्या आत होता. तो रंग कोणत्याही फिल्मवर उतरला नाही. तो फक्त ईशाच्या आत डेव्हलप झाला होता. आणि तो प्रिंट कोणी काढणार नव्हते.